Historia

Idea utworzenia w Polsce szkoły ekonomicznej na poziomie akademickim sięga czasów Komisji Edukacji Narodowej. Opracowana w 1793 roku Ustawa Sejmowa zobowiązywała Komisję do utworzenia w Warszawie, na wzór zagraniczny, szkoły pryncypalnej handlu na poziomie wyższym. Utrata niepodległości narodowej uniemożliwiła zrealizowanie tego zamierzenia.

Do idei tej powrócono w czasach Królestwa Polskiego. Przyspieszenie rozwoju gospodarczego oraz realizacja planów uprzemysłowienia autonomicznego Królestwa sprawiły, że podjęty wcześniej zamiar mógł być wreszcie zrealizowany. W 1821 roku Stanisław Staszic opracował projekt uczelni ekonomicznej, proponując dla niej nazwę Główna Szkoła Handlowa. Wprawdzie projekt samodzielnej uczelni nie został zrealizowany, tym niemniej nauki ekonomiczne włączono do organizującego się szkolnictwa technicznego. W ten sposób w 1826 roku. powstał Oddział Handlowy w Instytucie Politechnicznym w Warszawie. Jego zadaniem było kształcenie pracowników dla powstających państwowych zakładów przemysłowych, dla administracji państwowej, a także ludzi zdolnych do zakładania i prowadzenia przedsiębiorstw prywatnych. Instytut Politechniczny, a wraz z nim Oddział Handlowy zostały zamknięte po upadku Powstania Listopadowego w 1831 roku.

W 1845 roku Bank Polski wystąpił do władz krajowych z postulatem założenia w Warszawie szkoły handlowej, uzasadniając ten wniosek potrzebą kształcenia buchalterów i korespondentów w kraju, zamiast wysyłania ich na studia do Austrii czy Niemiec. Niestety władze nie wyraziły zgody na realizację tego projektu.

Sprawa stała się aktualna w drugiej połowie XIX wieku, w okresie, gdy Królestwo Polskie przeżywało rewolucję przemysłową. W 1875 roku z inicjatywy wybitnego finansisty i przemysłowca Leopolda Kronenberga uruchomiona została Szkoła Handlowa, która była pierwszą w Polsce znaczącą szkołą kształcącą specjalistów w dziedzinach handlu i przemysłu. Do momentu jej zamknięcia przez władze carskie w 1900 roku wykształciła ona 602 absolwentów.

Złagodzenie przez zaborcę przepisów dotyczących funkcjonowania szkolnictwa na terenie byłego Królestwa Kongresowego przyniosła rewolucja w Rosji w latach 1905-07. Spowodowała ona przyznanie ludności polskiej w zaborze rosyjskim ograniczonych praw narodowych, w tym m.in. możliwości zakładania szkół z polskim językiem wykładowym. Ponownie ożyła więc idea utworzenia wyższej szkoły handlowej. Jej powstanie było niezbędne dla szybko rozwijającej się gospodarki na terenach byłego Królestwa, która potrzebowała niezwłocznie rzeszy specjalistów-handlowców.

W tej sprzyjającej sytuacji wychowankowie zlikwidowanej szkoły Kronenberga na zjeździe w 1905 r. wysunęli postulat reaktywowania szkoły handlowej oraz podniesienia poziomu edukacji ekonomicznej społeczeństwa. W tym celu powołano Komitet Organizacyjny Szkoły.

Zgodnie z zamierzeniami organizatorów nowa szkołą miała być kontynuatorką tradycji szkoły Leopolda Kronenberga, a jednocześnie stanowić zaczątek przyszłej uczelni wyższej. Miała być zarządzana i finansowana przez specjalnie do tego celu powołaną instytucję społeczną. Równoległe ze staraniami w sprawie utworzenia szkoły podjęto więc kroki mające na celu zapewnienie jej podstawowych warunków materialnych.

W tamtych czasach uzyskanie zezwolenia od władz rosyjskich na utworzenie szkoły było niezmiernie trudne. W związku z tym Komitet Organizacyjny postanowił wystąpić o zgodę na zorganizowanie kursów wyższych. Po roku starań sprawa zakończyła się jednak niepowodzeniem. W tej sytuacji Komitet Organizacyjny podjął decyzję, że o zgodę na utworzenie kursów ubiegać się będzie jeden z jego członków – August Zieliński, również absolwent szkoły Leopolda Kronenberga. Zieliński, jako osoba prywatna i nie związana z żadnym ugrupowaniem politycznym, w stosunkowo krótkim czasie – 7 sierpnia 1906 roku – uzyskał stosowne pozwolenie z Ministerstwa Przemysłu i Handlu.

W tym samym okresie trwały prace nad powołaniem Towarzystwa Wyższych Kursów Handlowych jako organizacji patronackiej. Pierwsze nieoficjalne zgromadzenie Towarzystwa odbyło się w dniu 19 września 1906 roku. Ze składek jego uczestników powstał fundusz niezbędny do rozpoczęcia działalności Kursów.

Mimo ogromnych trudności organizacyjnych, finansowych i kadrowych, Prywatne Kursy Handlowe Męskie Augusta Zielińskiego zainaugurowały działalność 15 października wykładem Jana Kucharzewskiego na temat historii doktryn ekonomicznych. Pierwsza siedziba Szkoły mieściła się w budynku przy ulicy Smolnej 9, gdzie naukę rozpoczęło 40 słuchaczy. Okres kształcenia trwał początkowo dwa lata, a do Szkoły przyjmowani byli maturzyści – wyłącznie mężczyźni. Program studiów łączył przedmioty teoretyczne z rozwijaniem umiejętności, w tym szczególnie znajomości języków obcych. Wykładowcami byli zarówno uczeni, jak i przedstawiciele praktyki gospodarczej.

Po śmierci założyciela Szkoły w 1908 roku nadano jej nazwę Wyższych Kursów Handlowych im. Augusta Zielińskiego. W 1912 roku dyrektorem uczelni został Bolesław Miklaszewski, który odegrał szczególną rolę w jej rozwoju. Przedłużył on czas trwania studiów z dwóch do trzech lat, rozszerzył program dydaktyczny o kolejne dyscypliny akademickie, a także rozpoczął gromadzenie własnego księgozbioru i w 1912 roku założył Bibliotekę. Działania Miklaszewskiego były możliwe m.in. dzięki pozyskaniu odpowiedniej kadry naukowej. Wśród wykładowców Kursów znaleźli się wybitni specjaliści, m.in.: Jan Dmochowski – ekonomista, Eugeniusz Jarra – cywilista i Julian Makowski – geograf i znawca prawa międzynarodowego.

Wybuch I wojny światowej w 1914 roku początkowo zahamował rozwój Szkoły, jednak generalnie miał pozytywny wpływ na jej losy, ponieważ stworzył szansę formalnego przekształcenia jej w uczelnię wyższą. Za zgodą okupacyjnych władz niemieckich w 1915 roku Kursy uzyskały rangę „Handelshochschule” i zostały przekształcone w Wyższą Szkołę Handlową. Zmiana ta została zatwierdzona przez ówczesne władze – Wydział Oświecenia Komitetu Obywatelskiego m. Warszawy, a następnie w 1917 roku przez Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Od roku akademickiego 1917/1918 do Szkoły zaczęto przyjmować również kobiety.

Mimo szeregu ograniczeń i zastrzeżeń nałożonych na Uczelnię przez władze niemieckie i pomimo trwającej wojny, przeprowadzono gruntowną reorganizację i modernizację Szkoły. Do istniejącego od początku kierunku handlowego dodano na trzecim roku studiów nowe kierunki: bankowy, ubezpieczeniowy, skarbowy, samorządowy, spółdzielczy, służby zagranicznej.

Uprawnienia przysługujące państwowym szkołom akademickim, w tym możliwość nadawania stopni naukowych, Uczelnia uzyskała na mocy ustawy z dnia 13 lutego 1924 roku. Dokument ten określił pozycję WSH w systemie szkolnictwa wyższego II Rzeczpospolitej. Uczelnia uzyskała osobowość prawną i stała się instytucją edukacyjną podległą Ministrowi Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Właścicielem szkoły ustanowiono senat, składający się ze wszystkich jej profesorów. Absolwenci uczelni, oprócz dyplomu zawodowego, mogli uzyskać tytuł naukowy magistra, a także stopień doktora nauk ekonomicznych. Dyplomy WSH zrównano z analogicznymi dokumentami wydawanymi przez szkoły państwowe.

Jednym z postanowień ustawy było powołanie przez Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego komisji weryfikacyjnej dla nauczycieli WSH. Po kilku miesiącach pracy komisja przedstawiła wnioski i opinie, na podstawie których Ministerstwo, rozporządzeniem z dnia 23 marca 1925 r., mianowało pierwszych profesorów i docentów WSH. Profesorami zostali: Maurycy Chorzewski, Jan Dmochowski, Kazimierz Kasperski, Konstanty Krzeczkowski, Zygmunt Limanowski, Jan Stanisław Lewiński, Bolesław Miklaszewski i Antoni Sujkowski. Z kolei wśród 9 docentów znalazł się m.in. Edward Lipiński.

Na pierwszym posiedzeniu senatu WSH w dniu 2 kwietnia 1925 roku na rektora wybrano Bolesława Miklaszewskiego, dotychczasowego dyrektora uczelni.

Miklaszewski przywiązywał ogromną wagę do poprawy warunków bytowych uczelni. To między innymi dzięki jego staraniom przystąpiono do realizacji projektu zespołu gmachów przy ulicy Rakowieckiej i Trasie NS, opracowanego przez Jana Witkiewicza-Koszczyca, jednego z najwybitniejszych polskich architektów okresu międzywojennego. Jako pierwszy powstał pawilon doświadczalny od strony ulicy Rakowieckiej (dzisiejszy budynek A), który oddano do użytku 10 września 1926 roku. W kolejnych latach, przy wsparciu finansowym Biblioteki Narodowej, powstał budynek biblioteczny, który oddano do użytku w 1931 roku. Dzięki staraniom wieloletniego kierownika Biblioteki Głównej – Konstantego Krzeczkowskiego, uzyskała ona status głównej biblioteki ekonomicznej w kraju, ze zbiorami przekraczającymi 146 tysięcy opracowanych tomów.

W 1933 roku, na mocy nowej ustawy o szkołach akademickich, Uczelnia uzyskała pełne prawa uczelni akademickiej oraz otrzymała miano Szkoły Głównej Handlowej. Nazwa ta nawiązywała do projektów Stanisława Staszica i podkreślała czołową rolę Szkoły w kraju w zakresie upowszechniania nauk ekonomicznych. Uczelnia pozostała instytucją prywatną korzystającą z dotacji ministerialnej. Senat SGH otrzymał prawo przeprowadzania habilitacji oraz mianowania, za zgodą ministra, profesorów zwyczajnych, nadzwyczajnych, honorowych i tytularnych. SGH pozostała uczelnią jednowydziałową, jednak nowe przepisy umożliwiły jej zwiększenie liczby kierunków studiów, których przed wybuchem II wojny światowej było już osiem: ogólnoekonomiczny, handlowy, bankowy, skarbowy, samorządowy, ubezpieczeniowy, służby zagranicznej i spółdzielczy.

Pod koniec lat dwudziestych i na początku lat trzydziestych w działalności Szkoły wystąpiła istotna zmiana jakościowa – Uczelnia stała się zdolna do kreowania własnej kadry dydaktycznej. Pojawiły się pierwsze doktoraty i habilitacje. Do 1939 roku przyjęto w uczelni 26 prac doktorskich i przeprowadzono 9 przewodów habilitacyjnych. Habilitacje uzyskali m.in. Andrzej Grodek, Aleksy Wakar, Jan Drewnowski, Leon Koźmiński i Stanisław Rychliński. Po 1925 roku do godności profesorskich podniesiono: Aleksandra Jackowskiego, Edwarda Lipińskiego, Juliana Makowskiego, Feliksa Młynarskiego i Władysława Zawadzkiego. Szkoląc dla własnych potrzeb kadrę dydaktyczno-naukową, Uczelnia nie rezygnowała ze współpracy z wybitnymi uczonymi i praktykami. Wśród nich znajdowali się m.in.: prezydent RP Stanisław Wojciechowski, działacze spółdzielczy – Romuald Mielczarski, Marian Rapacki i Franciszek Stefczyk, teoretyk ekonomii i wiceminister skarbu Roman Rybarski, historycy gospodarki – Franciszek Bujak i Jan Rutkowski, a także prezydent Warszawy Stefan Starzyński.

Do 1939 roku Szkoła przyznała ponad 1700 dyplomów ukończenia studiów, 294 dyplomy magistra nauk ekonomiczno-handlowych oraz magistra nauk ekonomicznych, przyznano 23 stopnie doktora nauk ekonomicznych i przeprowadzono 7 przewodów habilitacyjnych. Wśród absolwentów uczelni znajdowali się działacze polityczni i gospodarczy (Edward Drożniak, Józef Poniatowski, Adam Rapacki, Kazimierz Secomski), naukowcy (Jan Drewnowski, Andrzej Grodek, Kazimierz Romaniuk, Stanisław Skrzywan, Jan Wiśniewski), a także ludzie kultury i sztuki (Jan Dobraczyński, Kazimierz Rudzki). Wielu absolwentów uczelni włączyło się w działalność Koła Wychowanków, które w okresie międzywojennym zorganizowało kilka zjazdów absolwentów.

Rok 1939 przerwał dynamiczny rozwój SGH. Po upadku Warszawy Niemcy zgodzili się na wznowienie działalności w niezniszczonym budynku, ograniczając ją do przeprowadzenia egzaminów końcowych i przyznania dyplomów. W czerwcu 1940 roku odbyło się ostatnie posiedzenie senatu, a następnie majątek szkoły przejął niemiecki kurator.

Okupant hitlerowski nie zezwolił na dalsze funkcjonowanie uczelni wyższych na terenie Generalnego Gubernatorstwa. Inicjatywę ominięcia niemieckich zakazów i uruchomienia podziemnej wyższej uczelni ekonomicznej podjął profesor Edward Lipiński. Wykorzystał on zgodę Niemców na tworzenie szkół zawodowych i w lecie 1940 roku oficjalnie powołał do życia szkołę handlową pod nazwą Kursy Gospodarcze. Po roku działalności, w sierpniu 1941 roku Lipiński, przy pomocy polskich pracowników Zarządu Miejskiego Warszawy i za wiedzą Delegatury Rządu Londyńskiego na Kraj, przekształcił Kursy w Miejską Szkołę Handlową. W Szkole oficjalnie posługiwano się programem narzuconym przez władze hitlerowskie, jednak pod fikcyjnymi nazwami przedmiotów faktycznie realizowano w warunkach konspiracyjnych program przedwojennej SGH, często z narażeniem własnego życia.

Trzon wykładowców MSH, których liczba przekraczała 40 osób, stanowili profesorowie i wychowankowie SGH, wzmocnieni przez liczną grupę uczonych spoza Uczelni, praktyków gospodarczych, a nawet literatów. Kadra okupacyjnej szkoły umożliwiała kształcenie na poziomie akademickim, a jej absolwenci (około 900 osób) uzyskali po wojnie dyplomy SGH.

MSH działała do wybuchu Powstania Warszawskiego. W trakcie walk, w których brały również udział osoby związane ze Szkołą, zginęło kilku współpracowników szkoły oraz wielu jej słuchaczy. Spalony i zdewastowany został budynek A.

Po upadku powstania tajną SGH przeniesiono do Częstochowy, gdzie pod nazwą Kursy Akademickie funkcjonowała przez pierwsze dwa miesiące w konspiracji, a następnie – do lipca 1945 roku – jawnie. Po zakończeniu roku akademickiego w Częstochowie część profesury przeniosła się do Łodzi (gdzie powstał oddział SGH, który stanowił podwaliny późniejszej Wyższej Szkoły Ekonomicznej), a pozostała część kadry wróciła do Warszawy.

W stolicy SGH wznowiła działalność w marcu 1945 roku w ocalałym budynku Biblioteki Głównej, w którym dzięki wysiłkom prof. Andrzeja Grodka zachowany został przedwojenny księgozbiór. Szybko przystąpiono do odbudowy gmachu przy ulicy Rakowieckiej, który oddano do użytku w październiku 1947 roku.

Przemiany ustrojowe, jakie dokonały się w Polsce, oznaczały dla Szkoły utratę dotychczasowych źródeł finansowania. W czerwcu 1949 roku władze komunistyczne podjęły uchwałę o upaństwowieniu Uczelni i przekształceniu SGH w Szkołę Główną Planowania i Statystyki.

Nadanie SGPiS "socjalistycznego kształtu" prowadziło do stworzenia w tych ramach placówki kształcącej kadrę urzędników dostosowaną do potrzeb gospodarki centralnie planowanej i kierowanej. To sprawiło, iż wielu profesorów i pracowników Szkoły musiało odejść lub zmienić zainteresowania naukowe.

Po śmierci Stalina i politycznej "odwilży" zapoczątkowanej w 1956 roku, część środowiska SGPiS podjęła próby przywrócenia akademickiego charakteru studiów. Dopiero jednak w latach sześćdziesiątych udało się rozwinąć funkcjonowanie zespołów badawczych, wprowadzić korzystne zmiany programowe. Ożywioną działalność prowadziły instytuty międzywydziałowe, zmodernizowano środki dydaktyczne. W tej dekadzie wyodrębniły się też tzw. szkoły naukowe, np. Aleksego Wakara czy Michała Kaleckiego, będące w ówczesnych warunkach awangardą ekonomicznego myślenia.

Wydarzenia Marca 1968 roku stały się kolejnym etapem zahamowania rozwoju Szkoły i ujawnienia dążeń władz do ograniczenia jej samodzielności. Zlikwidowano wówczas wiele katedr, część kadry ponownie została zmuszona do zmiany zainteresowań naukowych lub miejsca pracy.

W latach siedemdziesiątych SGPiS odnotowała niespotykany dotychczas przyrost liczby studentów. Sięgała ona 11.000 osób.

Sierpień 1980 roku przyniósł przełom w historii PRL. Przyczynił się zarazem do polaryzacji postaw i poglądów zarówno pracowników, jak i studentów Szkoły.

Część kadry naukowo-dydaktycznej Uczelni związana była na płaszczyźnie współpracy, doradztwa lub bezpośredniego udziału z działalnością partyjnych lub rządowych organów władzy różnego szczebla. Drugi biegun stanowili zwolennicy reform gospodarczych na czele z Leszkiem Balcerowiczem, twórcą słynnego programu ekonomicznego wdrażanego w latach dziewięćdziesiątych.

Stan wojenny (1981 r.) przebiegał w SGPiS spokojnie, obyło się bez szczególnych represji czy incydentów. W latach osiemdziesiątych nastąpiło bardzo wydatne zmniejszenie liczby studentów (z 11 tys. do 6,5 tys.). Tendencja ta utrzymała się, aż do 1990 roku. Byt to okres spadku zainteresowania Uczelnią wśród młodzieży kończącej szkoły średnie.

Dekada ta charakteryzowała się niestety przestarzałymi programami studiów, częstokroć nie dostosowanymi do istniejących już wówczas realiów gospodarczych. Głębokiej restrukturyzacji wymagała organizacja Uczelni, posiadającej wówczas 6 wydziałów i kształcącej nadal w zakresie stosunkowo wąskich specjalizacji branżowych. Konieczne stało się także unowocześnienie bazy materialno-dydaktycznej.

Warunki do przeprowadzenia takich reform powstały w 1990 roku, na fali ogólnej przebudowy ustrojowej państwa. W dniu 5 kwietnia 1991 roku Uczelnia powróciła do nazwy Szkoła Główna Handlowa. Nowe władze Szkoły z ówczesnym Rektorem prof. dr hab. Aleksandrem Müllerem zapoczątkowały gruntowne przeobrażenie Uczelni. Unowocześniono i skomputeryzowano proces dydaktyczny, nawiązano kontakty z najlepszymi uczelniami ekonomicznymi Europy i świata. Umożliwiono studentom wybór wykładowców i samodzielne kształtowanie własnej ścieżki studiów.

Młodzież akademicka zyskała realne prawo współdecydowania o losach Szkoły, jej przedstawiciele zasiedli w Senacie SGH, a Samorząd Studencki stał się współgospodarzem Uczelni. Co charakterystyczne, począwszy od 1990 roku wzrasta też liczba studentów SGH, a wielu młodych ludzi jako powód wstąpienia w mury tej Szkoły wskazuje jej renomę w kraju.