Opinia w sprawie nadania tytułu doktora honoris causa SGH prof. Józefowi Sołdaczukowi

Opinia w sprawie nadania tytułu doktora honoris causa SGH
prof. dr. hab. Józefowi Sołdaczukowi

Prof. zw. dr hab. Józef Sołdaczuk jest w polskiej ekonomii, a szczególnie w nauce o międzynarodowych stosunkach gospodarczych, postacią wyjątkową. Do takiego wniosku upoważniają trzy czynniki: jego ogromny i pionierski dorobek naukowy, ogromne zaangażowanie w upowszechnianie wiedzy ekonomicznej w kręgach rządzących Polską w okresie gospodarki centralnie planowanej oraz rola, jaką odegrał w tworzeniu podstaw organizacyjnych badań i nauczania w dziedzinie międzynarodowych stosunków gospodarczych.

Znaczenie osiągnięć na każdym z tych pól rośnie jeszcze bardziej, jeżeli zważyć na to, że najdłuższy okres aktywności naukowej profesora Sołdaczuka przypadł na lata, w których swoboda twórcza była ograniczona ideologicznymi założeniami, trudnościami w dziedzinie wyjazdów zagranicznych oraz cenzurą, w których rozwój nauki napotykał na ogromne przeszkody techniczne w postaci braku środków na zakup literatury, staże zagraniczne i wyjazdy na konferencje naukowe oraz gdy obowiązujące reguły gospodarki centralnie planowanej, w większości nieracjonalne, ze względów doktrynalnych nie mogły podlegać zmianom. Życiorys profesora Sołdaczuka wskazuje jednak, że pracując w tych wyjątkowo niesprzyjających okolicznościach potrafił on zdziałać wyjątkowo dużo dla nauki, szkolnictwa wyższego i gospodarki Polski.

Wydaje się, że wspaniała droga naukowa profesora Sołdaczuka jest w dużym stopniu następstwem tego, że swoje wykształcenie odebrał on w okresie II Rzeczpospolitej oraz w instytucjach i szkołach naukowych będących kontynuatorami tej tradycji. Jak wielu jego rówieśników, maturę zdobywał na kursach konspiracyjnych organizowanych przez państwo podziemne. Z kolei po II wojnie światowej należał do tego grona studentów ekonomii, które otrzymało podstawową wiedzę w tej dziedzinie z rąk przedwojennego mistrza, profesora Edwarda Taylora, w okresie bezpośrednio po wojnie, przed okrzepnięciem opresyjnych instytucji systemu komunistycznego. Rolę istniejącej na Uniwersytecie Poznańskim szkoły ekonomicznej profesora Taylora ilustruje fakt, że z niej wywodzi się także inny wybitny ekonomista polski, również posiadacz tytułu doktora honoris causa SGH, profesor Stanisław Rączkowski.

W dorobku naukowym profesora Sołdaczuka można znaleźć trzy główne nurty. Pierwszy z nich – teoretyczny, obejmuje m.in. pracę przybliżającą polskim czytelnikom spuściznę twórczą J. M. Keynesa. Należy tutaj wymienić wydaną w 1959 roku, ale przygotowywaną w czasie pobytu naukowego w London School of Economic (rok akademicki 1957/1958) pracę habilitacyjną „Teoria ekonomiczna J. M. Keynesa”. Opracowanie to powstało w czasie stosunkowo krótkiej odwilży październikowej i dało licznym rzeszom ekonomistów wykształconych już w okresie stalinowskim szansę na zapoznanie się z koncepcjami ekonomicznymi posiadającymi przez całe dziesięciolecia decydujący wpływ na rozwój teorii ekonomii oraz kształtowanie polityki ekonomicznej w krajach zachodnich.

Do tego samego nurtu poszukiwań badawczych profesora Sołdaczuka należy też zaliczyć wydaną w 1971 roku pracę „Handel międzynarodowy a rozwój gospodarczy w socjalizmie”. W książce tej, na ile to było możliwe w warunkach przedstawionych wyżej ograniczeń, profesor Sołdaczuk starał się połączyć podstawowe i niepodważalne założenia teorii międzynarodowych stosunków gospodarczych z doktryną ekonomiczną będącą teoretyczną podstawą funkcjonowania handlu zagranicznego w kraju o gospodarce centralnie planowanej. W pracy tej możemy znaleźć próbę zbliżenia sprawdzonych koncepcji teoretycznych (np. teorii Ricarda) i rozwiązań (wymienialności walut, realności kursu walutowego) do tak nieefektywnych przedsięwzięć jak państwowy monopol handlu zagranicznego i monopol walutowy. Praca ta nie przyniosła bezpośrednich efektów w postaci rezygnacji przez państwo z realizacji tych ostatnich koncepcji. Stanowiła jednak cenną podstawę teoretyczną dla tych wszystkich, którzy przez całe lata starali się reformować system gospodarki centralnie planowanej, jak i dla tych, którzy nie wierząc w tę możliwość przygotowali, wydającą się wówczas marzeniem, koncepcję otwartej gospodarki rynkowej.

Drugi ważny nurt prac badawczych profesora Sołdaczuka obejmuje funkcjonowanie gospodarki światowej oraz analizę najważniejszych tendencji niej występujących. Można tu wymienić powstałą w 1987 roku „Współczesną gospodarkę światową” oraz wydaną w 2001 r. wraz z J. Misalą „Historię handlu międzynarodowego”. Pojawienie się każdej z tych książek stanowiło ważne wydarzenie wydawnicze.

W przededniu przystąpienia Polski do Unii Europejskiej warto także przypomnieć, że profesor Sołdaczuk jest autorem jednej z pierwszych prac na temat integracji gospodarczej, jakie ukazały się w Polsce. Jego wydana w 1963 r. książka „Integracja gospodarcza we współczesnym kapitalizmie” stanowi bardzo rzetelną ekonomiczną analizę początków integracji gospodarczej w Europie Zachodniej. Jej ukazanie się miało niewątpliwy wpływ na stanowisko nauki polskiej wobec całego procesu integracji, między innymi na przebieg przypadającej na następne kilkanaście lat dyskusji na temat funkcjonowania RWPG. Dyskusji, która właśnie w Polsce przebiegała w sposób diametralnie odbiegający od obowiązującego w większości krajów członkowskich bałwochwalczego wychwalania tego ugrupowania.

Trzeci nurt publikacji profesora Sołdaczuka obejmuje prace przygotowane w pierwszej kolejności na potrzeby dydaktyki. Tutaj trzeba wymienić przede wszystkim cztery wydania „Międzynarodowych stosunków ekonomicznych”, których profesor był współautorem (wraz z W. Sierpińskim i Z. Kameckim w wydaniach z 1983 r. i 1987 r.). Pierwsze wydanie tej książki, w której profesor Sołdaczuk był autorem kluczowych rozdziałów, było jednocześnie pierwszym polskim podręcznikiem do tego przedmiotu. Pod popularną nazwą szarej księgi stała się ona swoistą biblią całego pokolenia studentów. Znaczenie tej pozycji polegało nie tylko na tym, że przybliżała ona w sposób klarowny podstawowe pojęcia i mechanizmy niezbędne do poruszania się na gruncie handlu międzynarodowego i międzynarodowej współpracy gospodarczej. Opisując mechanizmy funkcjonowania rynku światowego dawała ona także czytelnikowi skazanemu na studiowanie ekonomii politycznej socjalizmu narzędzia poznania prawideł funkcjonowania mechanizmu rynkowego, na który nie było miejsca w programie uczelni ekonomicznych.

Spośród wielu innych opracowań przygotowanych dla potrzeb dydaktyki należy wymienić wydany w 1983 r. pod redakcją i przy współudziale profesora Sołdaczuka podręcznik „Ekonomika handlu zagranicznego”. Praca ta była swoistym dopełnieniem „Międzynarodowych stosunków ekonomicznych”. Dla studentów kierunku „Ekonomia handlu zagranicznego” stanowiła ona bowiem swoistą wskazówkę, w jaki sposób niektóre z kategorii ekonomicznych gospodarki rynkowej mogą znajdować zastosowanie w handlu zagranicznym prowadzonym w ramach gospodarki centralnie planowanej.

Ważnym i niezwykle użytecznym nurtem twórczości naukowej profesora Sołdaczuka są liczne raporty, ekspertyzy i opracowania przygotowywane przez pół wieku na potrzeby rożnego rodzaju agend i instytucji rządowych, w tym zwłaszcza dla Instytutu Koniunktur i Cen Handlu Zagranicznego. Ten typ działalności w kraju o gospodarce rynkowej tylko niekiedy wiązany jest z osobą profesora ekonomii. Jednakże w szczególnej sytuacji, w jakiej przez 45 lat znajdowała się Polska, ten rodzaj aktywności profesora był nie tylko w pełni zrozumiały, ale również godny jak najwyższej oceny. Nie tylko merytorycznej, ale również moralnej. Będąc uznanym specjalistą, dysponując wiedzą fachową i posiadając odwagę cywilną profesor Sołdaczuk miał bowiem szansę upowszechniania wiedzy ekonomicznej w dziedzinie międzynarodowej współpracy gospodarczej wśród kół rządzących Polską. Szczególnie duże możliwości dawało mu kilka spośród licznych pełnionych funkcji: wieloletniego dyrektora, a następnie przewodniczącego Rady Naukowej Instytutu Koniunktur i Cen Handlu Zagranicznego, członka Kolegium Ministerstwa Handlu Zagranicznego, członka Kolegium Ministerstwa Handlu Zagranicznego, szefa Biura Radcy Handlowego przy Ambasadzie PRL w Waszyngtonie oraz członka Komisji ds. Reformy Gospodarki i Państwa.

Profesor Sołdaczuk posiada niezaprzeczalne zasługi w organizowaniu badań naukowych i szkolnictwa wyższego w dziedzinie współpracy gospodarczej z zagranicą. Wraz z profesorami Łychowskim i Trąpczyńskim odegrał on kluczową rolę w przeszczepianiu na polski grunt dyscypliny będącej odpowiednikiem powstałej kilkanaście lat wcześniej w Stanach Zjednoczonych pod nazwą international economics. Z perspektywy prawie 50 lat, jakie minęły od pojawienia się w Polsce określenia międzynarodowe stosunki ekonomiczne, można żałować, że dyscyplina ta nie ukształtowała się w Polsce pod nazwą będącą jej bezpośrednim tłumaczeniem z angielskiego, a więc jako ekonomia międzynarodowa. Jednakże wprowadzenie nowej dyscypliny ekonomicznej pod nazwą zawierającą słowo „ekonomia” było w Polsce w drugiej połowie lat pięćdziesiątych niemożliwe ze względów politycznych. Stąd też zaadoptowanie jej do Polski pod zaproponowaną, m.in. przez profesora Sołdaczuka, nazwą międzynarodowe stosunki ekonomiczne (gospodarcze) należy uznać za decyzję trafną, czego dowodzi także zaakceptowanie tego określenia po transformacji systemowej.

Oprócz zaszczepienia w Polsce międzynarodowych stosunków gospodarczych profesor Sołdaczuk odegrał także kluczową rolę w tworzeniu podstaw organizacyjnych nauczania ich w polskich uczelniach. Był jednym z współtwórców Katedry Międzynarodowych Stosunków Ekonomicznych na Wydziale Handlu Zagranicznego SGPiS, następnie jej wieloletnim kierownikiem. Po przekształceniu katedry w Instytut Międzynarodowych Stosunków Gospodarczych był jego dyrektorem. Ponadto, był również Dziekanem Wydziału Handlu Zagranicznego.

Profesor Sołdaczuk ma również ogromne zasługi w rozwoju międzynarodowych stosunków gospodarczych w innych ośrodkach akademickich w Polsce, wspierając je zwłaszcza w czasie okresowego niedoboru własnych specjalistów. Między innymi zastępował prof. Łychowskiego w obowiązkach kierownika Katedry Międzynarodowych Stosunków Ekonomicznych na Wydziale Ekonomii Politycznej Uniwersytetu Warszawskiego, był organizatorem Zakładu Handlu Zagranicznego w Katedrze Handlu w Wyższej Szkole Ekonomicznej w Łodzi oraz kuratorem Katedry Handlu Zagranicznego w Wyższej Szkole Ekonomicznej w Sopocie.

Profesor Sołdaczuk stworzył wreszcie szkołę ekonomiczną. Jego doktorantami czy wychowankami są między innymi prof. Leszek Balcerowicz, Paweł Bożyk, Juliusz Kotyński, Dariusz Rosati i Kazimierz Starzyk oraz cały szereg innych znanych ekonomistów, których nie sposób tu wymienić. Wszyscy oni korzystali z ogromnej wiedzy profesora Sołdaczuka, jego wsparcia oraz ogromnej, bezinteresownej życzliwości, jaką zawsze obdarzał swych uczniów i współpracowników.

Od chwili podjęcia pracy naukowo-dydaktycznej do przejścia na emeryturę profesor Sołdaczuk był przez cały czas pracownikiem SGH (przedtem SGPiS). Związki z uczelnią utrzymuje on po dzień dzisiejszy, między innymi przez systematyczny udział w posiedzeniach Rady Naukowej Kolegium Gospodarki Światowej, będącego kontynuatorem tradycji Wydziału Handlu Zagranicznego, którego pracownikiem był przez długie lata profesor Sołdaczuk. Przedstawione wyżej osiągnięcia profesora są zatem także jego wkładem w dzieło budowania pozycji zajmowanej przez SGH wśród polskich szkół wyższych. I to wkładem wybitnym. Stąd też uhonorowanie profesora Sołdaczuka tytułem doktora honoris causa, najcenniejszym darem, jakim może obdarzyć uczonego uczelnia, należy uznać za decyzję jak najbardziej uzasadnioną.

Stronę prowadzi Biuro Informacji i Promocji