Opinia nadania tytułu doktora honoris causa

Prof. Zbigniew Czerwiński
Akademia Ekonomiczna w Poznaniu

Opinia w sprawie nadania tytułu doktora
honoris causa profesorowi Leonidowi Hurwiczowi

Dobrze się stało, że Szkoła Główna Handlowa podjęła inicjatywę nadania tytułu doktora honoris causa profesorowi Leonidowi Hurwiczowi. Zasługuje on niewątpliwie na to wyróżnienie ze względu na bogaty i oryginalny wkład w rozwój nauk ekonomicznych, ożywioną działalność w organizacjach i wydawnictwach naukowych oraz więzy łączące go z Polską.

Leonid Hurwicz – uczony klasy międzynarodowej i profesor wielu uniwersytetów o znaczeniu światowym – wychował się w Polsce i tu zetknął się z życiem uniwersyteckim studiując na Uniwersytecie im. Józefa Piłsudskiego w Warszawie, gdzie uzyskał tytuł magistra w 1938 roku. Dziedziną, w której ten tytuł mu przyznano, było prawo. Nie jest mi dokładnie znana droga, jaką Leonid Hurwicz przeszedł od zainteresowania prawem do dociekań ekonomicznych. Stało się to zapewne w toku podjętych bezpośrednio po studiach w Warszawie studiów w London School of Economics and Political Science. Nie wiem też, na jakiej drodze zdobył znakomite wykształcenie matematyczne, znajdujące odbicie w jego późniejszych – na ogół wysoce zmatematyzowanych – rozprawach ekonomicznych. Trudno jednak oprzeć się w tym miejscu refleksji, że – niezależnie od osobistych uzdolnień absolwentów – Uniwersytet Warszawski stwarzał dobrą podstawę intelektualną dla podejmowania przez nich badań naukowych.

Lista ogłoszonych drukiem prac naukowych Leonida Hurwicza jest długa i zróżnicowana. W ciągu blisko pięćdziesięciu lat (bo pierwsza praca została opublikowana w 1944 roku) prezentował on stale wyniki swych badań w formie artykułów zamieszczanych w najbardziej renomowanych naukowych czasopismach ekonomicznych („Econometrica”, „American Economic Review”, „Journal of Comperative Economics” i inne) lub książek publikowanych przez wydawnictwa cieszące się w świecie powszechnym uznaniem (John Wiley and Sons, Stanford University Press, Macmillan i inne). Przy całej różnorodności podejmowanej w tych pracach problematyki da się zauważyć wspólną tendencję do podejmowania zagadnień w danej sferze dociekań podstawowych, stanowiących fundament na którym następnie wznosi się gmach bardziej szczegółowych badań.

Okres, w którym zaczęły się ukazywać i narastać publikacje Leonida Hurwicza (a są to lata następujące bezpośrednio po drugiej wojnie światowej), jest okresem intensywnej kwantyfikacji nauk ekonomicznych. Powstawały lub rozwijały się w tym czasie dyscypliny uprawiające ekonomię „modo geometrio”, z wykorzystaniem już zaawansowanej, a stale usprawnianej aparatury matematycznej, dostarczanej przez teorię prawdopodobieństwa, statystykę matematyczną, algebrę liniową, programowanie matematyczne, później zaś nieco teorię sterowania i teorię systemów. W tym to okresie ugruntowała swą pozycję (powstała jeszcze przed wojną) ekonometria, znajdując fundament w statystyce matematycznej i teorii procesów stochastycznych. Stało się to dzięki wysiłkowi uczonych zgrupowanych wokół kilku uniwersytetów amerykańskich (Harvard, Chicago, Yale) i Cowles Commission for Research in Economics, wśród których – obok nazwisk takich pionierów jak T.C.Koopmans, T.Haavelmo, J.Marschak – pojawiło się też nazwisko Leonida Hurwicza. To dzięki tej grupie uczonych został stworzony aparat pojęć podstawowych współczesnej ekonometrii takich jak model ekonometryczny i różne jego postacie, estymatory o różnych własnościach, specyfikacja modelu, identyfikacja, etc. (zob. artykuły [1]-[7])

W tymże okresie karierę zaczynają robić badania operacyjne – próba znalezienia fundamentu dla podejmowania optymalnych decyzji (m.in. ekonomicznych) w matematycznym formułowaniu („modelowaniu”) zagadnienia decyzyjnego i jego rozwiązywaniu za pomocą algorytmu opartego o programowanie matematyczne (teorię warunkowych ekstremów funkcji wielu zmiennych). I w tę dziedzinę badań wniósł Leonid Hurwicz znaczny wkład. Z jednej strony przyczynił się do budowy algorytmów rozwiązujących zagadnienia decyzyjne (zob. artykuły [8]-[11] o metodach gradientowych i zagadnieniach pokrewnych}. Nie mniejszy był jego wkład w samą filozofię podejmowania optymalnych decyzji w modelowaniu sytuacji decyzyjnych, w szczególności sytuacji odznaczających się niepewnością (zob. np. [12]). Dziś każdy student ekonomii, jeżeli nawet nie studiował prac specjalistycznych i ma tylko pobieżną znajomość badań operacyjnych, musiał słyszeć o „kryterium Gurwicza” przy wyborze decyzji w sytuacjach charakteryzujących się całkowitą niepewnością.

Ekonometria i programowanie matematyczne to dyscypliny pomocnicze, mające z jednej strony służyć rozwiązywaniu zagadnień praktycznych (prognostycznych lub decyzyjnych), a z drugiej – wspomagać teorię ekonomii. Ekonometria przyczyniła się do odkrywania i mierzenia siły zależności między zjawiskami ekonomicznymi, a stąd do weryfikacji pewnych teorii (choć może nie w tym stopniu, w jakim się początkowo spodziewano). Programowanie matematyczne, a zwłaszcza teoria dualności zadań programowania wypukłego (a w szczególności liniowego) pozwoliły postawić w nowym świetle zagadnienia alokacji rzadkich zasobów między różne działalności, które to zagadnienie uważane jest za centralne zagadnienie teorii ekonomii (L. Robbins). Problem alokacji zasobów na gruncie gospodarki rynkowej to pytanie, czy i jak pojęte optimum realizuje mechanizm rynkowy ustalający równocześnie rozmiary produkcji i ceny w wyniku dążenia wielu niezależnych „agentów gospodarczych” (producentów i konsumentów) do maksymalizacji swoich funkcji celu (zysku lub użyteczności). Na gruncie gospodarki planowanej to pytanie, czy i w jakim sensie organ zarządzający gospodarką („centrum”) może dokonać optymalnej alokacji sterując zachowaniem się producentów za pomocą odpowiednio dobranego układu cen (problem postawiony w latach trzydziestych przez O. Langego). Lata sześćdziesiąte przyniosły wiele bardzo interesujących badań matematyczno-ekonomicznych, które na te pytania dawały odpowiedź. Z jednej strony powstały współczesne modele ogólnej równowagi rynkowej, a z drugiej – modele gospodarki zdecentralizowanej, realizującej jednak pewne cele ustalone przez „centrum”. Osiągnięcia te wiążą się z nazwiskami takich matematycznych ekonomistów jak Debreu, Arrow, Dantzig, Malinvaud i właśnie Hurwicz (a w krajach będących wówczas socjalistycznymi – Kantorowicz i Kornai). Problemowi możliwości dochodzenia do optymalnych lub przynajmniej efektywnych alokacji zasobów przy decentralizacji decyzji poświęcił Leonid Hurwicz wiele artykułów (zob. m.in. [13] [17]) w różnych wydawnictwach. Wszystkie te prace pokazują, że osiąganie rozwiązań optymalnych lub przynajmniej efektywnych przy decentralizacji decyzji sterowanych za pomocą cen jest w pewnych sytuacjach teoretycznie możliwe. Są to jednak sytuacje opisane wielce restrykcyjnymi założeniami, a poza tym na znalezienie rozwiązania nie pozwoliłaby w praktyce bariera informacyjna. Obok problematyki możliwości decentralizacji decyzji podejmował też w tym okresie Leonid Hurwicz (wraz z późniejszym laureatem nagrody Nobla K.J. Arrow’em) problematykę równowagi ogólnej w gospodarce rynkowej, przyczyniając się do istotnego uściślenia modeli tego typu gospodarki przez wskazywanie założeń niezbędnych dla istnienia stanu równowagi oraz stabilności i dowodzenie twierdzeń o własnościach systemu rynkowego (zob. np. [18]-[22]).

Szereg prac poświęcił Leonid Hurwicz teorii gier, szczególnie tym jej aspektom, które wiążą teorię gier z teorią równowagi ekonomicznej (zob. [23]-[24]). Opracowując twórczo i wydajnie różne konkretne zagadnienia ekonomii matematycznej musiał się też zastanawiać nad filozoficznymi podstawami ekonomii matematycznej, tj. możliwościami poznania świata zjawisk ekonomicznych za pomocą narzędzi matematycznych, nad osiągnięciami nauk ekonomicznych w ogóle nad wartością wykształcenia ekonomicznego. Refleksje na te tematy znajdujemy m.in. w pracach [25]-[28].

W ostatnich latach zwrócił Leonid Hurwicz swoje zainteresowania ku „ekonomice instytucjonalnej”. Wiąże się to z uważnym śledzeniem przemian politycznych, społecznych i gospodarczych w krajach Europy Wschodniej i w Chinach. Przebywał on ostatnio w kilku krajach podlegających transformacji ustrojowej i wygłaszał referaty na tematy związane z tą transformacją na różnych międzynarodowych konferencjach. Wśród krajów, którego przemiany były przedmiotem instytucjonalnej analizy znalazła się również Polska (zob. np. referat na konferencji zorganizowanej przez Uniwersytet Kraju Saary w 1991 r.). W Polsce był w roku ubiegłym, wygłaszając wprowadzający referat z okazji otwarcia Polsko-Amerykańskiego Centrum Zarządzania. Ogólnym refleksjom nad znaczeniem i rolą ekonomiki instytucjonalnej poświęcił kilka rozpraw (zob. np. [29]-[30]). W druku znajduje się artykuł poświęcony bezpośrednim przemianom własnościowym w naszym kraju.

Niewielu ekonomistów może pochwalić się tak obfitym dorobkiem, wzbogacającym wiele dyscyplin zaliczanych do nauk ekonomicznych. Trzeba przy tym dodać, że prace Leonida Hurwicza w sposób harmonijny łączą problematykę ekonomiczną z matematyką. Przy pełnym respektowaniu wymagań matematycznej ścisłości prace Leonida Hurwicza rozwiązują lub naświetlają zagadnienia z ekonomicznego punktu widzenia żywe i autentyczne.

Wszechstronny dorobek Leonida Hurwicza sprawił, że był on angażowany jako profesor wielu uniwersytetów na całym świecie. Lista ich jest zbyt długa, by ją tu w całości przytoczyć. Wymienię tylko kilka placówek – najbardziej znanych lub najbardziej egzotycznych. W USA Leonid Hurwicz wykładał na uniwersytetach w Chicago (University of Illinois, University of Chicago), na Uniwersytecie Stanowym w Kalifornii (Stanford i Berkeley), na Uniwersytecie Harvarda, a w ostatnich latach na uniwersytecie w Minnesocie w Minneapolis. Za granicą prowadził wykłady na uniwersytetach w Indiach (Banglore), Japonii (Tokyo), Chinach (Wuham, Pekin), Indonezji (Djakarta).

Niemniej długa jest lista stanowisk piastowanych przez Leonida Hurwicza w organizacjach naukowych i komitetach redakcyjnych. I tu znów muszę dokonać zwięzłego wyboru. Leonid Hurwicz jest członkiem National Academy of Science, American Academy of Arts and Sciences i oczywiście Econometric Society, którego to towarzystwa był przez pewien czas prezesem. Otrzymał w 1990 roku prezydencki Medal of Science. Pełnił funkcje konsultanta wielu ważnych instytucji społeczno-gospodarczych w USA: US Bureau of Census, US Bureau of Standards, Rand Corporation. Jest lub był współdyrektorem Journal of Economic Theory, Journal of Mathematical Economics Journal of Comparative Economics.

Szkoła Główna Handlowa nie jest pierwszą uczelnią w której powstał projekt ofiarowania Leonidowi Hurwiczowi tytułu doktora honoris causa. Tytuł ten (lub ekwiwalentne) nadały mu już Northwestern University w USA, a za granicą uniwersytety w Wuham (Chiny) i w Barcelonie (Hiszpania).

W świetle wszystkich znanych mi faktów uważam, że wynikami swoich badań naukowych oraz działalnością naukową i nauczycielską Leonid Hurwicz zasłużył sobie w pełni na nadanie mu tytułu doktora honoris causa przez polską uczelnię.

[1] Some Problems Arising in Estimating Economic Relations, "Econometrica", 1947.
[2] Generalization of the Concept of Idenfification, w A. [3] Prediction and Least Squares, w A.
[4] Variable Parameters in Stochasic Processes: Trend and Seasonality, w A.
[5] Least-Squares Bias in Time Series, w A.
[6] Some Specification Problems in Applications to Econometric Models, "Econometrica", 1951.
[7] Aggregation in Macroeconomic Models, "Econometrica", 1952.
[8] Gradient Methods for Constrained Maxima, (z K.J.Arrowem), Operations Research, 1957. [9] Programming in Linear Spaces, w B.
[10] A Note on the Lagrangian Saddle-Points, (z H. Uzawą), w B.
[11] Gradient Method for Concave Programming, (z K. J. Arrowem), w B.
[12] On an Optimality Principle for Decision-Making Under Complete Ignorance, (z K. J. Arrowem), w C.
[13] Decentralization and Computation in Resource Allocation, (z K. J. Arrowem), w C.
[14] Conditions for Economic Efficiency of Centralized and Decentralized Structures, w D.
[15] On the Concept and Possibility of Informational Decentralization,"American Economic Review" 1969.
[16] Centralization and Decentralization in Economic Processes, w F.
[17] On the Dimensional Requirements of Informationally Decentralized Pareto-Satisfactory Processes, w C.
[18] On the Stability of the Competitive Equilibrium I (z K. J. Arrowem) , "Econometrica", 1958.
[19] On the Stability of the Competitive Equilibrium II (z K.J.Arrowem, H.D.Blockem), "Econometrica", 1959.
[20] Competitive Stability Under Weak Gross Substitutability (z K.J.Arrowem) , "International Economic Review", 1960.
[21] Some Remarks on the Equilibria of Economic Systems, (z K. J. Arrowem), "Econometrica", 1960.
[22] On the Stability of Competitive Equilibrium w C.
[23] Construction of Outcome Functions Guaranteeing Existence and Pareto Optimality of Nash Equilibria, (z D. Schmeidlerem), "Econometrica", 1978.
[24] Outcome Functions Yielding Walrasian and Lindahl Allocations at Nash Equilibrium Points, "Review of Economic Studies", 1979.
[25] On the Structural Form of Interdependent Systems, w "Logic, Methodology, and Philosophy of Science". Redaktorzy: E.Nagel, P.Suppes, A.Tarski. Stanford University Press, 1962.
[26] Mathematics in Economics: Language and Instrument, w E.
[27] Perspectives in Economics, w "Economic Essays in Honor of E. T. Weiler", Purdue University Press, 1981.
[28] Economic Issues in the Utilization of Knowledge, w "Optimum Utilizaion of Knowledge". Redaktorzy: Kenneth Boulding i Lawrence Senesh, Westview Press.
[29] Mechanisms and Institutions, w "Economic Institutions in a Dynamic Society", pod redakcją Takashi Shiraishi i Shibeto Tsuru, Macmillan Press, 1989.
[30] Problems of Institutional Analysis, w "Proceedings of the Conference on Global Change and Security", sponsorowanej przez Midwest Consortium for International Security Studies i inne instytucje, 1992.

Prace zbiorowe, w których zamieszczone były niektóre cytowane wyżej artykuły.

A. Statistical Inference in Dynamic Economic Model s. Redaktor T.C.Koopmans. John Wiley and Sons, 1950.

B. Studies in Linear and Non-linear Programming. Redaktorzy K.J.Arrow, L.Hurwicz, H.Uzawa. Stanford University Press, 1958.

C. Studies in Resource Allocation Processes. Redakorzy: K.J.Arrow i L.Hurwicz. Cambridge University Press, 1977.

D. Value and Plan, Redaktor G. Grossman. University of California Press, 1960.

E. Mathematics and the Social Science. Redaktor J.Charlesworth, 1963.

F. Comparison of Economic Systems. Redaktor A. Eckstein University of California Press, 1971.