Opinia o dorobku naukowym prof. S. Beckera

Warszawa, 18 stycznia 1995 r.

Prof. zw. dr hab. Jerzy Z. Holzer
Instytut Statystyki i Demografii
Szkoła Główna Handlowa w Warszawie

Opinia o dorobku naukowym Profesora Gary’ego Stanley’a Becker’a
w związku z postępowaniem o nadanie mu tytułu
doktora honoris causa Szkoły Głównej Handlowej

Wniosek o nadanie tytułu doktora honoris causa Profesorowi Gary S. Becker’owi uważam za w pełni uzasadniony, zarówno tematyką, jak i innowacyjnością myśli zawartych w ogłoszonych pracach, a gotowość jego przyjęcia przez Profesora za zaszczyt dla środowiska naukowego Szkoły Głównej Handlowej.

Szwedzka Królewska Akademia Nauk przyznała w dniu 13 października 1992 roku nagrodę Nobla w zakresie nauk ekonomicznych Gary S. Becker’owi, profesorowi Uniwersytetu w Chicago, gdzie od 1983 r. wykłada zarówno ekonomię, jak i socjologię na Wydziale Ekonomii i Socjologii. Profesor został ponadto wyróżniony w latach 1985-1993 honorowymi tytułami przez siedem różnych uniwersytetów.

Prof. Becker jest autorem dziewięciu poważnych monografii i wielu artykułów naukowych, których wkład do rozwoju nauki wyraża się przede wszystkim podejmowaniem nowych wątków dyskusyjnych.

Prof. Becker dokonał nowatorskiego poszerzenia zakresu metod analizy ekonomicznej w problematyce socjologicznej, kryminologicznej i demograficznej. Wykazał bowiem, że racjonalne zachęty ekonomiczne wpływają na podejmowanie decyzji, które dotychczas nie były przedmiotem rozważań ekonomii. Jako przykład można wymienić problematykę dyskryminacji na rynku pracy z powodu różnic płci, koloru skóry, grupy społecznej, religii czy też ekonomicznego wyjaśniania decyzji w zakresie zawierania małżeństwa, rozwodu lub liczby posiadanych dzieci.

Prof. Becker zajmował się początkowo w sposób innowacyjny ekonomiką dyskryminacji na rynku pracy. Z kolei dokonał fundamentalnego wkładu do teorii dotyczącej kapitału ludzkiego, rozwijając „nową teorię konsumpcji” i poszerzając ją o tematykę ekonomicznych skutków alternatywnego użytkowania czasu. Rozwinął ekonomiczne badania w zakresie przestępczości i stosowania kar, jak również w zakresie ekonomicznej problematyki związanej z podejmowaniem decyzji politycznych. Ostatnio skoncentrował swą uwagę na ekonomicznych przesłankach wyjaśniających zachowania w podejmowaniu decyzji w rodzinie (the economics of the family).

Biorąc pod uwagę rozległość tematyki naukowej profesora Beckera i jego niepodważalny wkład w rozwój nowego sposobu interpretacji zachowań związanych z podejmowaniem różnych decyzji opartych o ekonomiczne uzasadnienie, pozwalam sobie wybrać, dla bardziej szczegółowego scharakteryzowania, tylko te dziedziny, które, zdaniem piszącego opinię, mają lub powinny stanowić szczególne zainteresowanie naszego naukowego środowiska ekonomicznego.

Wydana dwukrotnie praca pod tytułem „The Economics of Discrimination” (University of Chicago Press, 1957, drugie wydanie z 1971 r.) egzemplikowana jest wprawdzie oceną sytuacji dotyczącej rasowej dyskryminacji w USA, ale równie dobrze może być aplikowana dla rozważań dotyczących decyzji o zatrudnianiu pracowników oficjalnego rynku pracy i rynku „szarej” strefy. Profesor udowadnia, że dyskryminacja stanowi również problem ekonomiczny i jako taki może być przedmiotem analizy opartej o metody i narzędzia pomiaru stosowane w ekonomii.

Książka opublikowana pod tytułem „Human Capital” (Columbia University Press, 1964, kolejne wydania: 1975 i 1993, tłumaczenie na japoński - 1975, hiszpański - 1984) prezentuje w sposób wysoce przekonujący, że edukacja jak i trening zawodowy powinny być traktowane jako inwestycje zarówno z punktu widzenia konkretnego człowieka, jak i społeczeństwa. Autor stara się wykazać, że szerokie podejście do koncepcji „kapitału ludzkiego” umożliwia wyjaśnianie indywidualnego zachowania związanego z podejmowaniem określonych decyzji.

Uproszczony sposób rozumowania Profesora zakłada, że decyzje inwestycyjne opierają się na szukaniu rozwiązania wynikającego z maksymalizacji strumienia dochodów, a preferencje grają tylko rolę przy decydowaniu o wyborze dóbr konsumpcyjnych. Założenie to może mieć pełne zastosowanie tylko w przypadku, gdy mamy do czynienia z idealnym rynkiem kapitałowym (stałe oprocentowanie i nie występowanie ilościowych ograniczeń przy pobieraniu pożyczek z banku – relatywnie tani i łatwo dostępny kredyt bankowy). Tymczasem wiadomo, że preferencje konsumpcyjne mają wpływ na decyzje inwestycyjne. Jednakże wprowadzane uproszczenia nie tylko ułatwiają rozumienie problemu, ale również otwierają pole do podejmowania dalszych badań, których celem będzie rozwijanie teorii poprzez usuwanie owych uproszczeń.

Profesor podejmuje wśród wielu wątków tematykę związaną z ekonomiczną stroną skłonności do mobilności przestrzennej młodszych i starszych ludzi będących w wieku produkcyjnym w społeczeństwie.

Większość recenzentów prac Profesora podkreśla jego umiejętność szczególnie prostego i przekonywującego przedstawiania swoich poglądów. W kontekście omawianej pracy panuje zgodność, że dzięki jasności wywodów teoria kapitału ludzkiego stanowi szczególnie istotny wkład do ekonomii.

Należy wyrazić przekonanie, iż przedstawiona tematyka powinna mieć szczególne miejsce w badaniach krajowych, gdyż bez pełnego przekonania – w oparciu o naukowe argumenty – decydentów i menedżerów gospodarczych wszystkich szczebli o zasadności i konieczności realizacji programu „inwestycji w człowieka”, kraj nasz nie będzie w stanie szybko dołączyć do poziomu rozwoju występującego już w innych krajach europejskich.

Książka pod tytułem „A Treatise on the Family” (Harvard University Press, 1981 i poszerzone wydanie 1991, wersja hiszpańska 1982, wersja chińska 1988) stanowi podsumowanie i poszerzenie wcześniejszych prac dotyczących teorii konsumpcji, teorii produkcji w gospodarstwie domowym, teorii formowania kapitału ludzkiego czy ekonomicznych teorii dzietności.

Przytoczony powyżej traktat stanowi istotne rozwinięcie, przedstawionej w książce „The Economic Approach to Human Behaviour” (University of Chicago Press, 1976, wersja niemiecka 1982, wersja polska 1990), interpretacji zachowań demograficznych przy wykorzystaniu pojęć i metod ekonomii.

Już w latach 60-tych Profesor dołączył do rozważań związanych z teorią ekonomiczną H. Leibenstaina („Economic Backwardness and Economic Growth”, 1957, polskie wydanie 1963), że decyzje o posiadaniu dzieci mogą być rozważane przy zastosowaniu postępowania analogicznego do analizy (popytu) zapotrzebowania na środki trwałego użytku. Rodzice, zdaniem autora, mają określone preferencje co do liczby i jakości dzieci. Przy czym kwestia jakości powinna być rozpatrywana w kontekście ekonomicznym, ile rodzice będą mogli i chcieli wydać środków na ten cel.

Profesor dostarcza szereg interesujących przykładów swojego ekonomicznego sposobu myślenia poprzez włączenie się do dyskusji na temat objaśnienia przyczyn historycznych trendów spadku płodności w krajach wysoko rozwiniętych gospodarczo, jak również przyczyn zróżnicowania dzietności na wsi i mieście.

W traktacie o rodzinie Profesor podjął ambitną próbę sformułowania kompletnej ekonomicznej teorii rodziny, jej formowania, rozpadu oraz wewnętrznego podziału pracy i alokacji środków. Interesujący jest sposób prezentacji problematyki rodziny (gospodarstwa domowego) na zasadzie analogii do „małego przedsiębiorstwa” produkującego „podstawowe dobra” (posiłki, opieka nad dziećmi, chorymi itp.).

Jako socjolog i ekonomista jednocześnie autor wprowadza interesujące ekonomiczne aspekty natury samego kontraktu małżeńskiego, ekonomicznych konsekwencji rozwodu i innych kwestii związanych z funkcjonowaniem gospodarstwa domowego. Profesor syntetyzuje pewien nurt myślenia o funkcjonowaniu gospodarstwa domowego, obecny zwłaszcza w amerykańskiej literaturze, określany jako „new – home economics”. Ta ostatnia tematyka określana jest jako teoria (funkcjonowania) gospodarstwa domowego lub wprost ekonomika gospodarstwa domowego. We współczesnych teoriach uwarunkowań procesów demograficznych i funkcjonowania gospodarstwa domowego, łączących wiedzę ekonomiczną, socjologiczną i demograficzną, podnoszone są w szczególności kwestie związane z altruizmem i egoizmem w kontekście międzygeneracyjnych przepływów dóbr i usług. W końcu lat 80-tych rozwija Profesor tę tematykę we współpracy z R. J. Barro (1988 i 1989), w kontekście neoklasycznych modeli wzrostu. Ten kierunek myślenia spotyka się współcześnie z dużym zainteresowaniem.

Można więc sformułować tezę, że G. S. Becker skonstruował konceptualny model analizy ludzkich zachowań związanych z zawieraniem małżeństw, rozwiązywaniem małżeństw, edukacją, zdrowiem, podziałami spadkowymi czy rozkładami dochodów. Profesor nie tylko przedstawia teorię, ale również egzemplifikuje swoje rozważania przykładami opartymi o rzeczywiste dane.

Inną bardzo ważną tematyką rozwijaną ostatnio przez ekonomistów i podjętą również przez Profesora (w dwóch artykułach opublikowanych w 1983 i 1985 roku), a wielce aktualną w kontekście obecnego stanu transformacji społeczno-ekonomicznej w Polsce, jest pozytywna teoria polityki ekonomicznej. Becker podejmuje w tym kontekście, między innymi, próbę określenia sposobu objaśniania rosnącej w państwie redystrybucyjnej roli sektora publicznego, poprzez sformułowanie teorii funkcjonowania grup nacisku (np. płacący podatki versus beneficjenci) w ramach istniejącego społeczeństwa demokratycznego.

Próba generalnego scharakteryzowania prac Profesora G. S. Beckera nie jest łatwa. Przede wszystkim należy podkreślić ich interdyscyplinarny charakter, polegający w ostatnich latach na łączeniu wiedzy co najmniej trzech dyscyplin: ekonomii, socjologii i demografii oraz innowacyjny charakter polegający na próbach formułowania zasad wyjaśniania uwarunkowań procesów decyzyjnych, w zakresie i formie rozważań teoretycznych, nie podejmowanych dotychczas w ekonomii. Inną właściwością jest wyjątkowa umiejętność prostego prezentowania swoich poglądów w najbardziej skomplikowanych sprawach. W środowisku zarówno ekonomistów, jak i demografów propozycje interpretacji zachowań decyzyjnych oferowane przez Profesora przyjmowane są z zainteresowaniem, choć w niektórych przypadkach budzą sceptycyzm. Nie ma jednak wątpliwości, że sposób prezentowania swoich koncepcji, czasami kontrowersyjnych, przez sam fakt wywołania dyskusji należy uznać za twórczy. Profesor z pełną konsekwencją podkreśla konieczność dostrzegania ciągłych zmian zachodzących w społeczeństwach i uwzględniania ich w ocenie uwarunkowań zachowań ludzkich. Koncepcja rodziny i jej roli z początku bieżącego wieku różni się zasadniczo od współczesnej koncepcji roli rodziny w społeczeństwie. Z tej prostej konstatacji wyciąga Profesor praktyczne wnioski związane z różnymi teoretycznymi kwestiami związanymi z metodyką pomiaru wpływu konkretnych uwarunkowań decyzji w życiu rodziny.

Przytoczona powyżej krótka charakterystyka wybranych tylko koncepcji Profesora pozwoliła, jak sądzę, w pełni udokumentować pozytywną ocenę wyrażoną w pierwszym zdaniu niniejszej opinii i jednocześnie uwidocznić wyjątkową aktualność zainteresowań naukowych Profesora Beckera dla polskiej nauki.