Ocena dorobku naukowego Profesora Gary Beckera

Warszawa, dnia 5 lutego 1995 r.

Prof. dr hab. Zdzisław Sadowski

Ocena dorobku naukowego Profesora Gary Beckera
w związku z postępowaniem o nadanie tytułu
doktora honoris causa Szkoły Głównej Handlowej

Profesor Gary Becker jest bezspornie jednym z najwybitniejszych nowatorów we współczesnej ekonomii. Jak często dzieje się z ideami nowatorskimi, jego wkład poznawczy nie uzyskał jednoznacznej aprobaty międzynarodowego środowiska akademickiej ekonomii. Zyskał mu jednak szerokie uznanie, które znalazło wyraz zarówno w wielkiej liczbie prac badawczych inspirowanych przez różne aspekty jego wkładu do nauki ekonomii lub wręcz poświęconych analizie jego twórczości, jak też w szeregu nagród i wyróżnień, jakie stały się jego udziałem w ciągu ostatnich 30 lat. Najdobitniejszym wyrazem tego uznania jest przyznana mu w 1992 roku Nagroda Nobla w dziedzinie nauk ekonomicznych.

Główną cechą twórczości naukowej Profesora Gary Beckera jest zastosowanie po raz pierwszy metod analizy ekonomicznej do szerokiej problematyki zachowań ludzkich wychodzącej daleko poza tradycyjny obszar zainteresowań ekonomii. Milton Friedman, który był jego nauczycielem, powiedział o nim, że nie było drugiego ekonomisty, który by tak bardzo rozszerzył zakres analizy ekonomicznej. Rozszerzenie to opiera się na konsekwentnym zastosowaniu teorii racjonalnego wyboru, według której ludzie postępują racjonalnie, a to wymaga od nich przestrzegania pewnych praw, które wiążą się z teorią maksymalizacji użyteczności. Wobec tego metody analizy mikroekonomicznej, oparte na tej ostatniej, nadają się do wyjaśnienia różnych zachowań ludzkich, niekoniecznie należących do tradycyjnie rozumianej dziedziny gospodarki, jak np. dyskryminacja społeczna. Nie oznacza to przy tym sprowadzenia motywacji ludzkiej do korzyści materialnych. Motywacja ludzka obejmuje rozmaite elementy, których identyfikacja pozwala ostatecznie na ich traktowanie w kategoriach kosztów i korzyści. Ta racjonalność działań ludzkich pozwala dążyć do oddziaływania na postępowanie ludzi przez społeczeństwo za pomocą właściwych bodźców. Ogólne cechy teorii Beckera znalazły wyraz w jego książce „The Economic Approach to Human Behavior”, wydanej przez Uniwersytet Chicago w 1976 roku i m.in. przetłumaczonej na język polski.

Pomysł Beckera okazał się nadzwyczaj płodny i pozwolił na wzbogacenie wiedzy o zachowaniach ludzkich. Droga poznawcza Gary Beckera rozpoczęła się od zastosowania metody ekonomicznej do analizy zjawiska dyskryminacji społecznej. Wyniki zostały przedstawione w głośnej książce pt. „The Economics of Discrimination” z 1957 roku.

W kolejnych swoich książkach z lat 60-tych skupił Becker uwagę na teorii kapitału ludzkiego. Jego wkład do tej teorii polega na dostarczeniu jej podstaw mikroekonomicznych opartych na przyjęciu prostego założenia, że z punktu widzenia jednostki wykształcenie należy traktować jako inwestycję, której łączny koszt stanowią bezpośrednie wydatki na edukację oraz zarobki utracone w ciągu okresu pobierania nauki, zaś korzyści wyrażają się w strumieniu dochodów. Uproszczenia związane z tym założeniem były wprawdzie przedmiotem krytyki, lecz teoria Beckera była inspirująca i pozwoliła m.in. na twórcze rozwinięcie koncepcji społecznej opłacalności inwestycji w kapitał ludzki.

W latach 70-tych Gary Becker zajął się bliżej tematem ekonomiki przestępczości, która stała się dzięki jego wkładowi wyodrębnioną dziedziną badań. W zakresie tej tematyki podjął Becker jako główny problem, na podstawie pozytywnej teorii zachowań przestępczych, normatywną kwestię optymalnej polityki wobec przestępczości. Myśl, że „przestępstwo nie popłaca”, została tu rozwinięta w teorię ekonomiczną, która została szeroko uznana za poważny wkład Beckera, choć wzbudziła i nadal wzbudza liczne kontrowersje dotyczące zwłaszcza zasadności zastosowania ekonomicznego podejścia do tej problematyki.

Dziedziny badań, do których zastosował Profesor Becker swoje podejście, są liczne. Wspomnę tu tylko o jego oryginalnej teorii konsumpcji i wykorzystania czasu oraz o teorii podejmowania decyzji politycznych. Bardzo wielkie zainteresowanie wzbudził temat, którym Becker zajmował się od wczesnych lat w różnych swoich artykułach, a rozwinął w latach 80-tych, mianowicie ekonomiczna teorii zachowań społecznych w rodzinie. Stał się on przedmiotem książki „A Treatise on the Family”, wydanej po raz pierwszy w 1981 roku, a w rozszerzonym wydaniu w dziesięć lat później. O ile we wcześniej omawianych tematach Becker kładł nacisk na wyjaśnianie indywidualnych zachowań jednostek indywidualnymi motywacjami, przy założeniu, że interakcje między jednostkami zachodzą poprzez rynek, o tyle problematyka rodziny posłużyła mu do podjęcia problemu interakcji w sytuacjach nierynkowych. W sposób niesłychanie oryginalny przedstawił Becker ekonomiczną teorię małżeństwa, płodności i rozwodów, związaną blisko z jego ujęciami konsumpcji i wykorzystania czasu w gospodarstwie domowym, a także inwestycji w kapitał ludzki, a nawet przestępczości. W pewnym sensie teoria rodziny stanowi najwyższy wyraz myśli ekonomicznej Gary Beckera. Podjęcie tego tematu wynika z jego pojmowania rodziny jako podstawowej komórki społecznej, która wobec tego wymaga rozpoznania motywacji i zachowań jej członków.

Powyższy skrócony przegląd daje wyraz ogromnej rozpiętości, oryginalności i innowacyjności wkładu poznawczego Profesora Gary Beckera. Osobiście nie zaliczam się do zwolenników Szkoły Chicago, nie jestem też całkowicie przekonany do trafności koncepcji Profesora Beckera i do jego wiary w rolę analizy ekonomicznej w wyjaśnianiu zachowań ludzi w społeczeństwie. Nie mam jednak żadnych wątpliwości co do tego, że w jego osobie mamy do czynienia z imponująco twórczym umysłem, nastawionym na nieustanne poszukiwanie nowych rozwiązań, które mogłyby pomóc w rozumieniu zjawisk i racjonalnym oddziaływaniu na nie. Sądzę, że wątpliwości naukowe mogą tylko podkreślać znaczenie myśli Profesora Gary Beckera. Jego dorobek poznawczy, jego konsekwentna praca i wielostronny wkład do teorii nauk społecznych zasługują na najwyższe uznanie.

Jestem przekonany, że przyznanie mu doktoratu honoris causa Szkoły Głównej Handlowej jest w pełni uzasadnione.