Protekcjonizm gospodarczy w czasach kryzysu

Dnia 22.04.2009 r. w Auli V Szkoły Głównej Handlowej odbyła się konferencja „Protekcjonizm gospodarczy w czasach kryzysu”, której organizatorem był SKN Międzynarodowych Stosunków Gospodarczych. Uczestnikami debaty byli: dr Mieczysław Szostak (Prodziekan Kolegium Gospodarki Światowej), Adam Orzechowski (Departament Polityki Handlowej Ministerstwa Gospodarki) oraz Karol Rozenberg (wiceprezes SKN Międzynarodowych Stosunków Gospodarczych). Pierwszą częścią debaty były wystąpienia zaproszonych gości, następnie możliwość zadawania pytań miała publiczność zgromadzona w auli.

Konferencję rozpoczął Adam Orzechowski z Ministerstwa Gospodarski. W swoim wystąpieniu skoncentrował się na roli światowego systemu międzynarodowych powiązań gospodarczych, określanego jako system kontraktowy, w powstrzymywaniu zapędów protekcjonistycznych poszczególnych państw. System ten składa się przede wszystkim z międzynarodowych organizacji, takich jak Bank Światowy czy MFW oraz z sieci preferencyjnych porozumień dwustronnych oraz wielostronnych (liderem w tej dziedzinie jest Unia Europejska). Jak to stwierdził p. Orzechowski, doba kryzysu to czas erozji podstawowych zasad i celów dotychczasowego ładu, z których głównym jest dążenie do szerszego otwarcia rynków, nie tylko towarów, ale również np. usług, przesyłu energii. Na razie nie nastąpił jednak znaczący nawrót do praktyk ograniczania wolności handlu, mimo programów pomocowych o zabarwieniu protekcjonistycznym, jak np. słynny „Buy American” (wszystkie programy są sprawdzane przez odpowiednie organy rządu amerykańskiego lub w UE przez Komisję Europejską, tak aby były zgodne z zasadami WTO). Niestety, taka sytuacja prowadzi do swoistej „dychotomii” - z jednej strony wszystkie kraje nawołują do przestrzegania zasad wolnego handlu, a z drugiej przygotowują programy pomocowe, które, choć formalnie są zgodne z regulacjami międzynarodowymi, prowadzą do wypaczenia zasad systemu.

Kolejnym mówcą był Karol Rozenberg (SKN MSG), który zajął się tematem liberalizacji przepływów kapitałowych i roli OECD w tej sferze. Na początku wystąpienia został przestawiony rys historyczny oraz doświadczenia krajów członkowskich dotyczące najważniejszego dokumentu OECD w dziedzinie znoszenia ograniczeń w przepływie kapitału, czyli Kodeksu liberalizacji przepływów kapitałowych. Do zapewnienia powodzenia procesowi liberalizacji nie wystarczy jednak jedynie przyjęcie odpowiednich regulacji, konieczne są przeprowadzane równolegle zmiany instytucjonalne, a sama liberalizacja nie powinna zachodzić w gwałtowny sposób, lecz być realizowana stopniowo (co jest trudne w dobie rozwiniętej inżynierii finansowej). Badania pokazują, że liberalizacja przepływów kapitałowych jest korzystnym rozwiązaniem i warto iść tą drogą. Kryzys ekonomiczny nie zahamuje dalszego znoszenia barier w tej dziedzinie, gdyż jest ono niezbędne do pełnego uczestnictwa w światowym systemie finansowym.

Jako trzeci głos zabrał dr Mieczysław Szostak (Instytut Międzynarodowych Stosunków Gospodarczych). Głównym tematem wystąpienia był interwencjonizm państwowy, jego formy i skutki, przede wszystkim w kontekście międzynarodowych stosunków gospodarczych. Dr Szostak rozpoczął od zdefiniowania pojęcia interwencjonizmu oraz przedstawienia  perspektywy historycznej (na przestrzeni XX w. na świecie przeplatały się ze sobą na przemian fale protekcjonizmu i  liberalizacji handlu; do początku obecnego kryzysu przeważały tendencje liberalne). Kolejnym zagadnieniem była rola państwa w gospodarce - najpierw zostały opisane ogólnie możliwe role państwa w procesach gospodarczych (np. regulator, skrajna forma tej funkcji występowała w ZSRR, gdzie państwo próbowało bezskutecznie regulować wszystkie aspekty gospodarki), a następnie bardziej szczegółowo w sferze współpracy międzynarodowej. Modne obecnie hasła „patriotyzmu ekonomicznego” zostały nazwane przez dr Szostaka nacjonalizmem gospodarczym w czystej postaci. Oprócz protekcjonizmu handlowego widzimy również obecnie działania mające na celu ograniczenie przepływu bezpośrednich inwestycji zagranicznych. Ogólnie, działania protekcjonistyczne są bardzo zróżnicowane, jednak najczęściej w ostatnich latach można zaobserwować następujące: nacjonalizacja mienia (przykład Citigroup, próby „germanizacji” Opla), wprowadzanie monopolu państwowego oraz ograniczanie przepływów kapitału (np. poprzez brak wymienialności waluty). W dzisiejszych warunkach nie ma już wprawdzie niemal żadnych krajów dążących do autarkii (z wyjątkiem Korei Płn. lub Kuby), ale naśladowanie instrumentów sławnego New Deal może doprowadzić do katastrofy w handlu światowym.

Po wystąpieniach gości, widzowie zadawali pytania. Poruszono m.in. temat etatyzmu i oceny tego zjawiska (dopuszczalny stopień udziału państwa, jakie branże). Wśród gości przeważyło podejście liberalne - dr Szostak stwierdził, że jest za jak największą swobodą działalności gospodarczej i jak najmniejszym udziałem państwa w gospodarce, ale podkreślił równocześnie rolę dobrego i rzeczywiście działającego prawa. Inne poruszone tematy to kwestia prywatyzacji (na przykładzie polskiego sektora energetycznego) oraz postawa polskich władz wobec działań o charakterze protekcjonistycznym. Liczne anegdoty opowiadane przez panelistów, a także ciekawa dyskusja podczas drugiej części debaty sprawiają, że konferencję należy ocenić jako bardzo udaną i z pewnością nikt nie wyszedł z niej rozczarowany.

Adam Marszk

Prezes SKN Międzynarodowych Stosunków Gospodarczych