Badania naukowe
1. Profil badawczy realizowany przez Katedrę
Program badawczy związany jest bezpośrednio z nazwą Katedry i dotyczy rozwoju obszarów najbardziej zapóźnionych, o strukturach kryzysogennych, słabo uprzemysłowionych i słabo zurbanizowanych, zdominowanych w Polsce – w przeciwieństwie do wysoko rozwiniętych krajów Europy Zachodniej – przez rolnictwo.
Rozwój obszarów wiejskich jest jednym z priorytetów Unii Europejskiej – polityka rozwoju obszarów wiejskich została od 2007 r, wyodrębniona w osobną wspólną politykę, finansowaną przez nowy fundusz – Europejski Fundusz dla Rozwoju Obszarów Wiejskich. Polska będzie największym beneficjentem tego funduszu
Rozwój obszarów wiejskich nie jest dyscypliną naukową, Jest obszarem badawczym, podobnie, jak rozwój regionów zacofanych.
Badania nad rozwojem obszarów wiejskich mają charakter szeroko profilowy. Dla ich realizacji potrzebne są interdyscyplinarne zespoły, łączące ekonomistów, prawników, socjologów, specjalistów od zarządzania, marketingu, polityki regionalnej, polityki społecznej , administracji publicznej, polityk sektorowych, itp.
Badania będą realizowane w trybie projektów, przygotowywanych pod uruchamiane środki finansowe zewnętrzne (Unia Europejska, Wspólny Obszar Gospodarczy, środki strukturalne UE dla Polski, finansowanie przez organizacje publiczne, partnerstwo z innymi podmiotami, które uzyskują finansowanie itp.).
Główną treścią badań staną się:
· polityka spójności UE i jej instrumenty dla rozwoju obszarów zapóźnionych
· strategiczne kierunki zmian na obszarach wiejskich – przedsiębiorczość, partnerstwo biznesowe, internacjonalizacja
· struktury gospodarcze transgraniczne i transregionalne na obszarach wiejskich
· obszary wiejskie jako obszary innowacji
· dalsza ewolucja Wspólnej Polityki Rolnej UE
Badania będą realizowane przez pracowników Katedry lub konsorcja - pracowników innych katedr w KNOP i innych Kolegiach, wreszcie – specjalistów doproszonych z zewnątrz.
Do zespołów badawczych będą zapraszani studenci i doktoranci zainteresowani określonym tematem. Współpraca tych osób z zespołem badawczym Katedry ma zaowocować powstaniem pracy dyplomowej, magisterskiej lub doktorskiej z problematyki będącej przedmiotem badania.
Promocja badań empirycznych przyczyni się do upowszechnienia problematyki, którą zajmuje się Katedra i pokazania jej doniosłości oraz do odbudowania zajęć dydaktycznych.
2. Działalność ekspercka, konsultacyjna, współpraca z innymi organizacjami
Problematyka rozwoju obszarów wiejskich jest przedmiotem polityki, do realizowania której Polska została zobligowana przez traktat akcesyjny. Ponieważ geneza tej polityki tkwi we Wspólnej Polityce Rolnej i regionalnej polityce strukturalnej, a jej ewolucja związana jest z politycznymi decyzjami na szczeblu UE – na różnych szczeblach pracują liczne środowiska (poczynając od szczebla Komisji Europejskiej) rządowe i ekspercki, biorące udział w przygotowywaniu materiałów, ekspertyz, opracowań, stanowisk lub też ewaluacji programów ex ante i ex post. Katedra będzie w ten proces włączona.
Musi ona bez wątpienia pozyskać do współpracy najlepszych specjalistów w tej dziedzinie – stworzyć środowisko, które będzie miało liczącą się pozycję w Polsce i Europie. Formą tej współpracy staną się wspólne posiedzenia naukowe, przygotowywanie wspólnych książek, udział w międzynarodowych konferencjach, współpraca z Parlamentem Europejskim i Komisją Europejską oraz z Ministerstwem Rolnictwa i Rozwoju Wsi (odpowiedzialnym za realizację tej polityki) a także innymi rządowymi agendami oraz samorządami.
Formą współpracy z innymi ośrodkami naukowymi (krajowymi i zagranicznymi) staną się także wspólne badania empiryczne, konferencje naukowe, seminaria, przygotowywanie wspólnych stanowisk odnośnie spraw merytorycznych, związanych z rozwojem obszarów wiejskich.
Ważne miejsce ma promocja Katedry przez jej udział w zespołach międzynarodowych, współpracę z organizacjami pozarządowymi i mediami.
3. Ostatnio prowadzone badania naukowe
a) Partnerstwo Publiczno-Prywatne a możliwości zwiększonego pozyskiwania przez Polskę funduszy Unii Europejskiej", pod kierowanictwem Prof. Katarzyny Duczkowskiej-Małysz; Skład zespołu:
- Prof. dr hab. Katarzyna Duczkowska-Małysz – Kierownik Zadania badawczego
- dr Irena Herbst – adiunkt SGH
- dr Agnieszka Szymecka – pracownik Katedry
- dr Sławomir Listkiewicz – doktorant SGH, współpracownik Katedry
- mgr Małgorzata Czerwińska – doktorantka SGH, współpracownik Katedry
- mgr Marta Zielińska – doktorantka SGH, współpracownik Katedry
- mgr Grzegorz Fijałkowski - doktorant SGH, współpracownik Katedry
Podsumowanie
I. Cel badania
Celem badania była identyfikacja różnego rodzaju nowych możliwości i ryzyk, jakie istnieją w sferze pozyskiwania i wykorzystywania funduszy europejskich w realizacji projektów metodą PPP.
Ponieważ w tytule wskazany został związek partnerstwa publiczno - prywatnego z funduszami Unii Europejskiej, nie zaś teoretyczne aspekty więzi pomiędzy sektorem prywatnym a publicznym, w badaniu zostały zaprezentowane te możliwości (rozwiązania, przykłady), które stwarzają szanse na efektywne połączenie europejskich funduszy pomocowych i strukturalnych z zaangażowaniem sektora prywatnego, w ramach partnerstwa publiczno-prywatnego, a także wskazane praktyczne sposoby przygotowywania tego rodzaju projektów, czyli udzielenie odpowiedzi na pytanie, jak realizuje się PPP w praktyce w praktyce.
Tak określony cel wymaga dalej uściślenia:
- PPP nie ma wpływu na zwiększone pozyskiwanie przez Polskę funduszy UE; sposoby „przydzielenia” środków zarezerwowane są dla innych mechanizmów niż partnerstwo publiczno-prywatne, opartych o inne kryteria i mechanizm; na lata 2007-13 środki zostały rozdysponowane – można zadbać wyłącznie o ich lepsze, bardziej efektywne wykorzystanie;
- PPP zostało potraktowane jako sposób realizacji zadań (projektów) i włączenia w proces programowania, planowania i inwestycji oraz eksploatacji partnerów sektora publicznego i prywatnego, dzięki czemu realizowane być mogą przedsięwzięcia tradycyjnie zarezerwowane dla sektora publicznego,. Sprawia to, że osiąga się najbardziej efektywny ekonomicznie sposób tworzenia infrastruktury i dostarczania usług publicznych ; samo jednak PPP nie jest wyodrębnionym tytułem do pozyskania środków z Unii Europejskiej
- forma prawna partnerstwa jest określona przez system prawny danego państwa – w Polsce obowiązuje Ustawa o PPP i akty wykonawcze do niej; Komisja Europejska określiła wskazówki, dotyczące PPP, co ma znaczenie wiążące dla Polski jako kraju członkowskiego UE.
Istotą PPP jest włączenie na określonych zasadach sektora publicznego i prywatnego (jako partnerów ) w proces przygotowania i realizacji zadań publicznych. Partnerzy uzupełniają się wzajemnie, zajmując się w ramach partnerstwa tą częścią wspólnego zadania, którą wykonają najlepiej.
Dzięki podziałowi zadań, odpowiedzialności i ryzyka w ramach PPP powinno się osiągnąć najbardziej ekonomiczny efektywnie sposób tworzenia infrastruktury i dostarczania usług publicznych. Każda przy tym ze stron czerpie z tej współpracy korzyści w proporcji do swojego zaangażowania.
Zakres współpracy, a więc i rozmiar korzyści, może zawierać się między dwoma skrajnymi wariantami:
- sektor publiczny w całości ponosi odpowiedzialność za finansowanie, planowanie, funkcjonowanie i zarządzanie aktywami i z tego tytułu przyjmuje na siebie towarzyszące temu ryzyko
- za wszelkie aspekty działalności na rzecz obywateli odpowiada strona prywatna.
Podział między strony zadań, odpowiedzialności i ryzyka związanego ze wspólnie realizowanym przedsięwzięciem dokonywany powinien być według kryterium najlepszego (a więc często najtańszego) „poradzenia sobie” z danym zadaniem.
Unia Europejska upatruje w PPP ważnego sposobu rozwoju zwłaszcza nowych krajów członkowskich. PPP może się bowiem przyczynić do pozyskiwania - na zasadzie montażu finansowego - pieniędzy nieosiągalnych w ramach tradycyjnych form gospodarki finansowej sektora publicznego i to bez potrzeby nadmiernego angażowania środków budżetowych UE i samych państw członkowskich.
II. Metody badawcze
Jak zaznaczono – sformułowanie tematu badawczego zwraca uwagę na praktyczną stronę partnerstwa publiczno-prywatnego. Z tego powodu badanie, podobnie jak wnioski, opierają się na:
· dokumentach programowych i wykonawczych Unii Europejskiej
· informacjach źródłowych – krajowych i zagranicznych - , które pozwoliły na szczegółowe opracowanie studiów przypadku
· dostępnej literaturze przedmiotu (krajowej i zagranicznej)
· ekspertyzach, ocenach i informacjach ośrodków naukowo-badawczych, które samodzielnie dokonywały pogłębionych, empirycznych studiów nad problematyką partnerstwa publiczno-prywatnego
Niestety, nie udało się przeprowadzić samodzielnego badania empirycznego i zweryfikować niektórych hipotez (np. o wyższej efektywności projektów PPP), przyjmując opinie i oceny podawane przez innych badaczy lub instytucje monitorujące. Stało się tak co najmniej z dwóch powodów:
1) zbyt krótki był czas, aby takie badanie przygotować, zważywszy, że projekty realizowane w trybie PPP należą w Polsce do rzadkości
2) doświadczenia Polski w dziedzinie PPP są nader skromne i – z punktu widzenia celu badania – bardziej zasadne wydawało się przedstawienie dobrych doświadczeń zagranicznych.
Tak więc przedstawiane w opracowaniach wnioski oparte zostały na dostępnych materiałach źródłowych, które dają dobrą podstawę do tego, aby PPP mogło być szeroko stosowane w Polsce.
III. Rozwinięcie tematu i wnioski
Zadanie zostało zrealizowane w rozwiniętej formie, na tło teoretycznych rozważań z zakresu problematyki PPP nałożono studia przypadków, związane z konkretnymi zastosowaniami PPP. Spośród wielu wątków na uwagę zasługują konkluzje w następujących kwestiach:
1.UE - kontekst partnerstwa publiczno-prywatnego
W szczególności zwrócono uwagę na zagadnienia, wynikające ze stanowiska Komisji Europejskiej wobec PPP, które jest obowiązujące dla Polski jako kraju członkowskiego UE:
- Definicja PPP i dopuszczalność partnerów publicznych i prywatnych w projektach
- EU-ramy PPP: otwarty dostęp do rynku, przestrzeganie zasad konkurencji, ochrona interesu publicznego ( przestrzeganie warunków określonych w koncesji, stworzenie mechanizmów wykluczających uzyskanie przez sektor prywatny nadmiernych korzyści), zgodność regulacji z wymogami stawianymi pomocy publicznej
- Rodzaje zadań i zasady współfinansowania projektów realizowanych przez UE ze środków Wspólnoty
- Różnorodność modeli przedsięwzięć typu PPP
-Styk interesów partnerów publicznych i prywatnych – korupcja
2.Ramy prawne PPP a finansowanie dotacyjne
3 .Ryzyko związane z realizacją PPP w ramach form współpracy nawiązywanej przy PPP
W ramach PPP mogą być nawiązywane rożne formy (rodzaje) współpracy. Różnią się one istotnymi cechami, mają zastosowanie w pewnych, określonych zadaniach (przedsięwzięciach, projektach). Każda z form ma zarówno mocne, jak i słabe strony, toteż każdej właściwe są określone rodzaje ryzyka. Najogólniej do form (rodzajów) współpracy zalicza się:
- kontrakty
-umowy o świadczenie usług (Service Contracts)
- kontrakty o zarządzanie (i obsługę infrastruktury) – Operation and Managements Contracts
- leasing
- BOT (Build-Operate-Transfer)
-BOOT (Buid-Own-Operate-Transfer)
- DBFO (Design-Build-Finance-Operate)
W badaniu dajemy odpowiedź na pytania o rodzaje ryzyka i podział ryzyka między partnerów, a także o skutki, jakie poszczególne rodzaje ryzyka wywołują dla partnerów publicznych i prywatnych i jak można owe ryzyka łagodzić.
4. Samorząd terytorialny w mechanizmie polityki publicznej
Relacje między rządem a samorządem tworzą w istocie system współrządzenia państwem. Idea PPP oznacza:
- włączenie partnerów publicznych i prywatnych (instytucjonalnych i społecznych) w mechanizm programowania, planowania i realizacji określonych zadań (przedsięwzięć, projektów) na podstawie wspólnego terytorium (np. powiat) lub sektora działalności
- aktywizację obywateli poprzez organizowanie społeczności lokalnych wokół wspólnych celów rozwoju społecznego i ekonomicznego; cele te współfinansowane są ze środków publicznych, które postrzegane są jako bodziec do samoorganizowania się społeczności lokalnych; najistotniejsze znaczenie ma mechanizm i kryteria wyznaczania celów do realizacji, które są kompromisem pomiędzy oddolnie określonymi potrzebami społeczności lokalnych a strategią sponsorów. W przypadku finansowania przez UE powstaje kwestia: jak zapewnić zgodność kryteriów UE (cele, zasady) z potrzebą elastyczności na szczeblu regionalnym/lokalnym?
Tej problematyce poświecone są opracowania prof. dr hab. K. Duczkowskiej-Małysz, prof. dr hab. M. Duczkowskiej-Piaseckiej (na przykładzie Francji), mgr M. Czerwińskiej i mgr G. Fijałkowskiego
5 .Zarządzanie przedsięwzięciami opartymi o PPP
Ponieważ PPP może funkcjonować jedynie pod warunkiem określenia roli każdego z partnerów w ramach zaplanowanej współpracy, jej ułożenie w taki sposób, aby satysfakcjonowało obie strony wymaga zrozumienia motywów zaangażowania się w PPP, zintegrowania w ramach współpracy celów, jakie chcą osiągnąć a także precyzyjnego ustalenia zasad, na jakich wspólne przedsięwzięcie jest realizowane i określenia rozmiaru korzyści dla każdej ze stron. Zarządzanie przedsięwzięciami opartymi o PPP obejmuje w szczególności:
- przygotowanie projektu (kwestie własności nieruchomości, w tym – infrastruktury, plany przestrzennego zagospodarowania, zapoznanie się z aspektami prawnymi zawierania kontraktów konstruujących PPP, monitoringu postępowania partnerów, rozliczania projektów itp.)
- zarządzanie kontraktami
- zarządzanie realizacją działań objętych współpracą
- zarządzanie relacjami między partnerami
- procedury udzielenia zamówienia publicznego na odpowiednich szczeblach i na poszczególnych etapach przedsięwzięcia
- zagadnienia finansowania dotacyjnego
- subsydiarne płatności przeznaczone na pokrycie kosztów operacyjnych, związanych z realizacją zadania
-pokrywanie kosztów finansowych za sprawą: uzyskiwania kredytów preferencyjnych, udzielania gwarancji spłaty zobowiązań zaciąganych na potrzeby przedsięwzięcia, opłacania elementów składających się na ryzyko finansowe, kompensowania wydatków, poniesionych z tytułu podatku, refundacji kosztów z tytułu wymiany walut
- obejmowanie przez sektor publiczny (na preferencyjnych zasadach) udziałów w realizowanych przedsięwzięciach
- pomoc publiczną stosowaną dla sektora prywatnego jako zachętę do udziału w przedsięwzięciu
-monitoring i kontrolę
b) "Transeuropejskie zarządzanie ryzykiem w przedsiębiorstwach w interesie konsumenta w Polsce, ze szczególnym uwzględnieniem sektorów wytwarzających żywność w Polsce" badanie pod kierowanictwem Prof. Stanisława Kowalczyka.